VIII MKA w Poznaniu: Metodologia badań nad lokalnością (sesja 3)

Data: 27.03.2014

Miejsce: Rezerwat Archeologiczny Genius Loci w Poznaniu

Wydarzenie: pierwszy dzień VIII Międzyuczelnianej Konferencji Antropologicznej TEREN W ŚCISŁYM TEGO SŁOWA ZNACZENIU. LOKALNOŚĆ - TEORIA I PRAKTYKA, zorganizowanej przez Studenckie Koło Naukowe Etnologów im. B. Piłsudskiego, Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM w Poznaniu.Referaty wygłoszone w ramach sesji 3: Metodologia badań nad lokalnością.

 

1. Jacek Wajszczak, Polski Instytut Antropologii: Skup jabłek w rytmie gangsta, czyli metoda wizualna jako rodzaj fenomenologicznego doświadczenia lokalności 

Abstrakt: Zastosowanie filmu i fotografii w etnologii, mimo ich długoletniego stażu w praktyce nauk społecznych, najczęściej ograniczane jest do kolekcjonowania obrazów, klasycznej dokumentacji obrzędów i rytuałów. Zarówno opis filmowy, jak i fotograficzny nadal bywają postrzegane jako nienaukowe i niepoważne, bo pozbawione „tekstu”, z którym można by nawiązać dialog. W moich najnowszych badaniach na Podlasiu, zrealizowanych w ramach projektu animacyjno-etnograficznego „Wędrujące Opowieści”, kamera, która początkowo była zwykłym narzędziem do realizacji kronik filmowych w pewnym momencie stała się czymś znacznie więcej. Z jednej strony pozwalała na przełamanie pierwszych barier i udane działania animacyjne, z drugiej - tej dla mnie ciekawszej - pozwalała na bliższe etnograficzne poznanie. Tytułowy materiał filmowy „skup jabłek w rytmie gangsta” powstał właśnie w wyniku takiej pracy – chęci poznania, wsłuchania się w ludzi i rzeczywistość ich otaczającą a także obustronnej potrzeby spotkania. W jej ramach metody wizualnej pojawiają się m.in. porzucenie podziału na twórcę i bohatera, użycie języka kina jako języka komunikacji i wykorzystanie montażowych zabiegów formalnych dla pełniejszego opisu zastanej rzeczywistości. W moich referacie chcę pokazać w jaki sposób, kamera i oko mogą stać się częścią projektu fenomenologii percepcji Maurica Merleau-Ponty, na ile redukują wyobcowanie antropologa w nieznanej mu lokalności i zachęcają by odbierał on tą rzeczywistość osobiście i wszystkimi zmysłami, żywym byciem w świecie.

2. Agata Stanisz, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza: Metodologia 'multisite' w badaniach lokalności

Abstrakt: Proponowany referat będzie się odnosił do założeń metodologicznych projektu realizowanego w IEIAK UAM, finansowanego przez NCN w ramach programu Opus, pt. „Ruchome modernizacje. Wpływ autostrady A2 na lokalne krajobrazy kulturowe”. Metodologia projektu spoczywa na założeniach etnografii wielomiejscowej, w tym wypadku aplikowanej w badaniach dotyczących lokalnie zachodzących zmian o charakterze społecznym, kulturowym oraz ekonomicznym, w 22 miejscowościach (Miedzichowo-Torzym) położonych pomiędzy dwoma kanałami komunikacyjnymi – autostradą A2 oraz drogą krajową 92. Podstawowe założenia etnografii miejscowej zostały sformułowane przez George’a E. Marcusa, który zasugerował konieczność prowadzenia badań w „miejscach” wielu kultur, religii czy etniczności, a tym samym zasygnalizował dezaktualizację badań zjawisk społecznych skupionych wyłącznie w jednym miejscu. Celem zastosowania wielomiejscowości w projekcie „Ruchome modernizacje” jest uzyskanie wielu studiów przypadków, dostarczających jakościowo zaawansowanego, „gęstego” i ulokalnionego materiału. Główny przedmiot badań w projekcie – procesy modernizacyjne i ich wpływ na lokalne krajobrazy kulturowe, nie może być postrzegany jako pojedynczy i przejawiający się w tradycyjnie rozumianej lokalności. Oznacza to, że badania terenowe w ramach projektu muszą przybrać charakter rozproszony i mobilny, po to by móc podjąć próbę adekwatnego opisu rzeczywistości społecznej, znajdującej się pod wpływem „obecności” autostrady, która współcześnie staje się kwintesencją ruchu i mobilności. To właśnie ruch oraz mobilność są w projekcie rozumiane jako oddziałujące na lokalne ekonomie.

3. Agata Kochaniewicz, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza: Antropologia zaangażowana – aspekt lokalny. Na przykładzie projektu AMIGA realizowanego przez Centrum Badań Migracyjnych

Abstrakt: Antropologia zaangażowana, która jest świetnym narzędziem do „upominania się” o grupy zmarginalizowane i stawania w obronie szeroko pojętej równości i wolności, ma jeszcze większy potencjał jeśli połączymy ją z tzw. badaniami at home (u siebie) czyli antropologią lokalności. Chciałabym ukazać możliwości, jakie dają badania jakościowe oraz zaangażowanie antropologów w problemy społeczne na przykładzie badań zrealizowanych przez CeBaM (Centrum Badań Migracyjnych) w ramach projektu „Cudzoziemcy w Polsce. Heterogeniczność kulturowa ośrodków wielkomiejskich na przykładzie Poznania”. W odpowiedzi na rekomendacje umieszczone w publikacji zawierającej wyniki badań, powstał w Poznaniu projekt o charakterze zdecydowanie praktycznym i zaangażowanym. Ów projekt współpracy polsko-niemieckiej AMIGA (Aktywni migranci na lokalnym rynku pracy) stara się wcielić w życie konkretne formy wsparcia wynikające z rekomendacji zawartych w w/w książce. Są to jedne z pierwszych działań podejmowanych w Poznaniu na rzecz integracji cudzoziemców i poprawy jakości ich życia. Lokalny charakter badań, a dzięki temu ich dostępność i możliwość ciągłego aktualizowania wyników, daje szansę monitorowania sytuacji imigrantów i rozpoznania ich rzeczywistych potrzeb. W kraju takim jak Polska, gdzie polityka migracyjna prawie nie istnieje, są to ważne tematy i mogą się przekładać na wprowadzanie zmian systemowych, czego przykładem jest AMIGA. Chciałabym w swoim wystąpieniu zaakcentować użyteczność antropologii w rozwiązywaniu ważnych lokalnych i społecznych kwestii.

VIII MKA w Poznaniu: Przestrzenie lokalności (sesja 2)

Data: 27.03.2014

Miejsce: Rezerwat Archeologiczny Genius Loci w Poznaniu

Wydarzenie: pierwszy dzień VIII Międzyuczelnianej Konferencji Antropologicznej TEREN W ŚCISŁYM TEGO SŁOWA ZNACZENIU. LOKALNOŚĆ - TEORIA I PRAKTYKA, zorganizowanej przez Studenckie Koło Naukowe Etnologów im. B. Piłsudskiego, Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM w Poznaniu.Referaty wygłoszone w ramach sesji 2: Przestrzenie lokalności.

1. Agnieszka Chwieduk, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza: Trzy odsłony lokalności: nauka, polityka i „zwykłe” życie




Abstrakt: Odsłona pierwsza. Tytuł referatu nie odwołuje się do dyscypliny, ponieważ pojęcie lokalności to termin, do którego uzurpuje sobie prawo etnologia, socjologia i politologia. Poza tym, nie ma etnologicznej teorii  lokalności, są za to podejścia sprzyjające krytycznej refleksji nad tym, jak to pojęcie funkcjonuje w życiu grup i praktyce badawczej (co jest tematem dla antropologów). Zadaniem tej części referatu jest nakreślenie trudności i zawiłości definicyjnych z punktu widzenia etnologa i antropologa (społecznego, kulturowego). Odsłona druga. Jako hasło, pojęcie to funkcjonuje w politycznych grach dyskursywnych. Ponadto, pole polityczne (instytucje) czerpie z lokalnego (miejscowego) potencjału. Zadaniem tej części referatu będzie wykazanie, że taka sytuacja stawia antropologom pytanie o  skutki używania tego hasła w przestrzeni społecznej (a może nawet i kulturowej). Odsłona trzecia. Etnolodzy i antropolodzy terminem tym określają  codzienne relacje dziejące się w jakimś miejscu.  W ten sposób oddają specyfikę życia wielu społeczności. W tej części referatu jest wskazanie na fakt, że lokalność to także metafora mająca zobrazować partykularne mentalności zbiorowe, wpisane jednocześnie w ten sam obszar kulturowo-społeczny. Celem referatu jest więc wytłumaczenie owych trzech aspektów pojęcia, ze szczególnym odniesieniem do realiów europejskich, w których myślenie o lokalności wymyka się sferze akademickiej i staje się nośnym faktem politycznym (kulturowym).

2. Małgorzata Roeske, Uniwersytet Jagielloński: Lokalność jako kategoria pozaprzestrzenna

Abstrakt: Pojęcie lokalności przywykliśmy stosować do opisu społeczności umiejscowionych w konkretnym czasie i przestrzeni. Jest to tzw. lokalność kontaktowa, której członkowie dzielą względnie niewielkie terytorium. Opiera się ona na poczuciu przynależności do niego oraz na wspólnych więzach i interesach partycypantów. Niemniej jednak, wobec postępującego procesu globalizacji, rozwoju technologii komunikacyjnej, powszechnego dostępu do Internetu oraz naszego uwikłania w przeróżne konteksty medialne, można zaryzykować stwierdzenie, iż jesteśmy uczestnikami różnych typów lokalności, nie tylko tych ograniczonych przestrzennie. Dlatego wśród badaczy społecznych pojawiają się coraz częściej głosy mówiące o konieczności redefinicji tradycyjnie pojętej lokalności. Postuluje się definiowanie tejże nie tyle w odniesieniu do wspólnoty terytorialnej, ile w relacji do wspólnoty wyobrażeń, przekonań i wartości. Celem referatu będzie próba zwrócenia uwagi na alternatywne ujęcie kategorii lokalności i rozważenie możliwości zaaplikowania tej koncepcji do badania społeczności wirtualnych. Chciałabym, odwołując się do Arjuna Appaduraia, przedstawić lokalność jako proces oraz pewnego rodzaju praktykę. Lokalność to właściwość, która w tej perspektywie nie jest przynależna  społecznościom, ale jest przez nie wytwarzana w toku wzajemnych interakcji. Założenia te zilustruję skrótowym przedstawieniem analizy materiału empirycznego uzyskanego w efekcie badań nad internetową społecznością forum Miau.pl.

VIII MKA w Poznaniu: Konfrontacja antropologa z lokalnością (sesja 1)

Data: 27.03.2014

Miejsce: Rezerwat Archeologiczny Genius Loci w Poznaniu

Wydarzenie: pierwszy dzień VIII Międzyuczelnianej Konferencji Antropologicznej TEREN W ŚCISŁYM TEGO SŁOWA ZNACZENIU. LOKALNOŚĆ - TEORIA I PRAKTYKA, zorganizowanej przez Studenckie Koło Naukowe Etnologów im. B. Piłsudskiego, Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM w Poznaniu.Referaty wygłoszone w ramach sekcji 1: Konfrontacja antropologa z lokalnością.

1. Zuzanna Wiśnicka-Tomalak, Uniwersytet Łódzki: „To kim ty teraz właściwie jesteś?” – Antropolog uwikłany w badaniach grupy własnej




Abstrakt: „To kim ty teraz właściwie jesteś?” – zapytał na początku wywiadu jeden z moich rozmówców, przyjaciel, mężczyzna z niepełnosprawnością, który jest członkiem prowadzonego przeze mnie stowarzyszenia. „Z kim ja teraz rozmawiam?”, „To w takim razie co właściwie powinienem mówić?” – te i podobne pytania zadawało mi wiele osób, z którymi prowadziłam wywiady w ramach badań na temat stereotypów dotyczących osób z niepełnosprawnościami. Pytania te są według mnie dobrą podstawą do refleksji nad tożsamością antropologa prowadzącego badania w grupie, do której przynależy. Specyficzny status badacza uwikłanego we wcześniejsze relacje z członkami środowiska, (relacje zarówno przyjacielskie, jak i zawodowe) sprawia, że wybrany teren badawczy może stać się źródłem jego rozterek natury etycznej. Potrzeba ciągłej mediacji między rolą przyjaciela, naukowca oraz członka organizacji pozarządowej, działającej w obszarze związanym z badaniami, w znacznym stopniu wpływa na ich całokształt – od początkowych założeń aż po prezentację wyników. Taka sytuacja zawsze rodzi napięcia między oczekiwaniami i założeniami grupy badanej oraz potrzebą zaprojektowania i przeprowadzenia możliwie najbardziej rzetelnych badań. W swoim wystąpieniu pragnę, w oparciu o własne doświadczenie, omówić trzy najtrudniejsze, w moim odczuciu, aspekty badań prowadzonych w grupie własnej: (1) zaangażowanie antropologii i etyczny wymiar badań antropologicznych, (2) napięcia związane z tożsamością zarówno antropologa, jak i osób podlegających badaniu oraz (3) wyjątkowy status „terenu” w tego typu badaniach.

2. Mateusz Sikora, Uniwersytet Wrocławski: Badania antropologiczne w środowisku antropologów. Korzyści i zagrożenia




Abstrakt: W wystąpieniu zajmę się kwestią związaną z realizacją badań antropologicznych w środowisku polskich antropologów. Obecnie jestem na etapie przygotowań do napisania doktoratu, w ramach którego prowadzę badania wśród polskich antropologów. Moja praca, oprócz szczegółowej analizy dostępnych publikacji danego antropologa, polega na prowadzeniu pogłębionych wywiadów etnograficznych. W referacie chciałem przedstawić korzyści i zagrożenia wynikające z prowadzenia tego rodzaju badań. Lokalność rozumiem tu jako badania prowadzone w „lokalnym”, czyli bliskim mi środowisku polskich antropologów. W referacie lokalność będę rozumiał jako stosunkowo spójne środowisko, skupione w ramach antropologii. Uważam, że prowadzenie badań w tak specyficznym środowisku, powinno wiązać się z dodatkową refleksją związaną z rodzajem i charakterem pozyskiwanego w ramach badań materiału. Dodatkowo, prowadzenie badań w bliskim nam środowisku – nie mam tu na myśli wyłącznie środowiska antropologów – implikuje różnego rodzaju problemy. Wystąpienie nie będzie próbą udzielenia gotowych odpowiedzi na pytania związane z prowadzeniem badań w środowisku antropologów. W referacie skupię się raczej na zdefiniowaniu i sprecyzowaniu konkretnych problemów wynikających z tego rodzaju praktyki.

3. Filip Wróblewski, Uniwersytet Jagielloński: „Tubylczy punkt widzenia” raz jeszcze




Abstrakt: Antropologia od momentu powstania za przedmiot badań obierała ludy bądź grupy obce kulturze reprezentowanej przez badacza. Postępujące przemiany o charakterze społecznym, ekonomicznym i geopolitycznym, jakie miały miejsce w XX w., nie pozostały bez wpływu także na tę dyscyplinę. Z jednej strony zaczął znikać dający się tak wyraźnie wyodrębnić przedmiot antropologii jakim były „dzikie” ludy, z drugiej zaś, sam krąg uczonych przestał być hermetyczny – zaczęto doń rekrutować tych, którzy jeszcze wczoraj byliby „badanymi”. Ponadto, antropolodzy zaczęli problematyzować obszary życia własnych społeczeństw dotąd penetrowane przez. Od kilku lat podejmuję problematykę historii dyscypliny oraz metodologii i jako antropolog prowadzę badania dotyczące kultury profesjonalnej własnego środowiska. Praca tego rodzaju wymaga dobrego przygotowania zarówno z zakresu metodyki, jak i rozbudowanych kompetencji kulturowych. Czyniąc własne doświadczenia i obserwacje punktem wyjścia do rozważań nad użytecznością kategorii „tubylczego punktu widzenia” w pracy badawczej i analitycznej, pragnę zwrócić szczególną uwagę na: (1) złożoność i niejednoznaczność relacji między etyką a pragmatyką badań, (2) wyłanianie się rozziewu między wiedzą deklaratywną a przeczącymi jej praktykami (w których badacz partycypuje strukturalnie), a także (3) kwestię rozeznawania położenia antropologa oraz rozeznawania sytuacji badawczej w warunkach skróconego, czy wręcz zniesionego dystansu (to jest w sytuacji gdy badana grupa jest jednocześnie grupą pochodzenia dysponującą aparatami i dyskursami sankcjonującymi), (4) konflikty i nieporozumienia oraz ich skutki w warunkach tak prowadzonych badań. W tym względzie „tubylczy punkt widzenia” będzie nie tylko opierał się na kompetencjach czy podzielanym kapitale symbolicznym i kulturowym, lecz przede wszystkim będzie się sprowadzał do szczególnego rodzaju intuicji, pragmatycznego instynktu „wyczucia”.

4. Michał Mękarski, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza: Shadowing jako budowanie relacji badacz – badany




Abstrakt: Referat zostanie oparty o moje doświadczenie zgromadzone podczas pracy w ramach ogólnopolskiego projektu badawczego „Kompetencje lokalnych liderów edukacji kulturalnej. Studium metod, mediów i warunków kulturalnego oddziaływania na mieszkańców polskich miast”. W omawianym projekcie zespół badawczy zastosował podczas jego ostatniego etapu tzw. shadowing („bycie cieniem”). Polega on na towarzyszeniu osobie w pełnieniu przez nią roli społecznej, wykonywaniu czynności, przy pasywności i „niewidzialności” obserwatora. Ten typ obserwacji pozwolił opisać interesujące badaczy zjawiska w rzeczywistym kontekście. Umożliwiło to lepsze zrozumienie osób, które postrzegane są przez lokalne środowisko jako liderzy w zakresie edukacji kulturalnej. To indywidualne podejście do badanych osób ukazało różnorodną gamę czynników wpływających na podejmowane przez liderów decyzje (m.in. ich kompetencje, styl przywództwa czy aspekt związany z komunikacją z zespołem). Metoda ta pokazała również specyficzne, czasami wyjątkowe warunki w jakich pracują na co dzień liderzy, lokalne zasoby jakimi dysponują czy też ewentualne problemy z jakimi muszą sobie radzić. Badania terenowe lokalnych liderów przeprowadzone w czterdziestu ośmiu różnej wielkości miastach w Polsce pokazują z jak trudną relacją mamy do czynienia podczas kontaktu na polu badacz-lider. Związane są one z aspektem przełamania bariery prywatności, nieufności wobec badacza jako nieznanej osoby, faktem, iż dostęp do badanego nie jest gwarantowany raz na zawsze oraz z  fraternizacją.  Zaprezentowany referat będzie zatem próbą pokazania niewątpliwych zalet i trudności, z jakimi muszą zmierzyć się badacze terenowi realizujący obserwację typu shadowing. Prezentacja będzie nie tylko teoretycznym ujęciem tego tematu lecz również zawierać będzie praktyczną wiedzę wyniesioną z programowania i bezpośredniego realizowania projektów badawczych.  

5. Urszula Gąsiorowska, Uniwersytet Warszawski: (Nie)widoczna seksualność, czyli tożsamość seksualna i praktyki intymności w badaniach nad biseksualnością



Abstrakt: Doświadczenia seksualne oraz seksualność badacza/badaczki w toku pracy terenowej i na późniejszych etapach pracy badawczej to jedno z najczęściej pomijanych zagadnień w antropologii. Dylemat towarzyszący ujawnianiu lub ukrywaniu swojej tożsamości seksualnej oraz nawiązywaniu intymnych relacji z badanymi jest jednak żywy i ma istotny wpływ na kształt badań antropologicznych. Dwuletnie badania dotyczące biseksualności dały sposobność do podjęcia analizy problemu refleksyjności zwrotnej, podmiotowości i dystansu antropolożki. Narracyjna, biograficzna forma badań sprzyjała chęci badanych do odwracania lub przekształcania ról, zadawania własnych pytań, czy podejmowania prób zmniejszenia dystansu. Antropolożka musiała zaangażować się w proces negocjowania swojej pozycji – łącznie z kontekstem seksualnym – co nie pozostało bez wpływu na treść materiałów terenowych. Referat jest próbą udzielenia odpowiedzi na szereg pytań metodologicznych – w jaki sposób ujawnienie bądź nieujawnienie własnej tożsamości seksualnej wpływa na przebieg badań? Jak seksualność antropolożki jest postrzegana przez badanych i badane? W jaki sposób nawiązanie intymnych relacji w terenie wpływa na badania i jak badania wpływają na rozwój tej relacji? W jaki sposób urefleksyjnić te wydarzenia na etapie tworzenia wiedzy i tekstów antropologicznych? Celem referatu jest podjęcie dyskusji wykraczającej poza dualne ramy tego, czy lepsza jest intymność zamiast dystansu, abstynencja od wchodzenia w relacje seksualne w terenie, bądź poruszanie tematu własnej seksualności od zachowania milczenia. Zamiast tego postulatem jest podejmowanie otwartej, szczerej refleksji nad zachowaniem seksualnym i intymnym w terenie, rolami badawczymi, przyjmowanymi przez antropologów/antropolożki oraz tym, jak wpływają one na badania antropologiczne i życie badanych. 

VIII MKA w Poznaniu: Wymiary i konteksty lokalności a jej antropologiczne doświadczanie

Data: 27.03.2014

Miejsce: Rezerwat Archeologiczny Genius Loci w Poznaniu

Wydarzenie: pierwszy dzień VIII Międzyuczelnianej Konferencji Antropologicznej TEREN W ŚCISŁYM TEGO SŁOWA ZNACZENIU. LOKALNOŚĆ - TEORIA I PRAKTYKA, zorganizowanej przez Studenckie Koło Naukowe Etnologów im. B. Piłsudskiego, Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM w Poznaniu. Wykład inauguracyjny.

Wykonawca: prof. Aleksander Posern-Zieliński

Abstrakt: Celem wykładu jest ukazanie (1) w jaki sposób lokalność (kulturowa, społeczna, przestrzenna) jest „wytwarzana”, utrzymywana, broniona i idealizowana; (2) jakim podlega przemianom i jakie znaczenie mają jej konteksty (np. etniczne, regionalne, religijne itp.); (3) jak postrzegają lokalność antropologowie i jak ją interpretują; (4) z jakiego powodu badanie lokalności może być naukowo interesujące; (5) jak antropolog w terenie doświadcza lokalności i na jakie natrafia pułapki. Rozważania przywołujące wybrane (zdaniem autora istotne) podejścia interpretacyjne natury ogólnej zostaną zilustrowane refleksjami i przykładami zaczerpniętymi z osobistych doświadczeń etnograficznych (USA, Peru, Ekwador, Chile, Kazachstan).